instagram free followers free followers for instagram instagram takipçi instagram takipçi satın al instagram takipçi free instagram followers instagram takipçi kasma instagram beğeni hilesi cheat follower for instagram instagram giriş instagram free follower instagram takipçi hilesi twitter begeni twitter takipci smm panel sosyal medya paneli instagram takipçi hilesi free followers for instagram instagram takipçi satın al instagram free follower cheat follower for instagram instagram takipçi instagram takipçi kasma free instagram followers instagram free followers instagram beğeni hilesi instagram takipçi hilesi instagram giriş instagram takipçi hilesi twitter begeni twitter takipci smm panel sosyal medya paneli instagram takipçi hilesi Ümraniye escort Gebze Escort Kartal Escort Ataşehir escort Maltepe escort Ataşehir Escort Kadıköy Escort Kurtköy Escort Kadıköy Escort Bostancı Escort Bostancı Escort Ataşehir Escort Bostancı Escort Kurtköy Escort istanbul escort Pendik escort Ataşehir Escort Ümraniye escort Ataşehir Escort Pendik Escort Maltepe escort İzmit Escort Anadolu Yakası Escort Manisa Escort Umraniye escort Maltepe Escort Kuşadası Escort Bodrum Escort Denizli Escort Bursa Escort Bursa Escort Ataşehir Escort Bostancı Escort Kartal Escort Kadıköy escort istanbul escort escort bayan ankara Eryaman Escort Türkçe Altyazılı Porno Beylikdüzü Escort ankara escort bayan ankara escort Pendik Escort Antalya escort Etlik escort Beylikdüzü Escort iddaa tahminleri Ankara Escort İstanbul Escort Atasehir escort Ankara Escort Ankara escort bayan Bahçeşehir Escort izmir escort Escort ankara Çankaya Escort istanbul Escort Bayan Ümraniye Escort Anadolu Yakası Escort Ankara Escort Bayan ankara escort Bahçeşehir Escort Sincan Escort izmir escort escort ankara maltepe escort ankara escort Sex hikaye izmir escort izmir escort Esenyurt escort Avcılar escort istanbul escort Kadıköy Escort Ankara Escort Pendik escort Altyazılı Porno izmir escort Türkçe Altyazılı Porno Ankara escort kocaeli escort mersin escort Beylikdüzü Escort mersin escort Anadolu Yakası Escort ankara escort Porno hashmovie ankara escort Porn fmovies izmit escort casino siteleri yabancı dizi Atasehir escort Kadikoy Escort Bostancı escort Bostancı escort Umraniye escort Kartal escort Kartal escort Maltepe escort Maltepe escort Pendik escort PORNO Malatya Escort Antalya escort Mersin escort Pendik Escort Tuzla Escort Kartal Escort Kurtköy Escort Ankara escort Kartal Escort fragman izle izle dizi izle escort bayan ankara Samsun Escort Samsun Escort Çeşme Escort Manisa Escort Bayan Afyon Escort Zonguldak Escort kıbrıs escort bayan Bolu Escort Marmaris Escort Kayseri Escort Bayan Kayseri Escort Escort Gaziantep Gaziantep Escort Gaziantep Escort Eskisehir Escort Bayan Eskişehir Escort Escort Bursa Bursa Escort Escort Beylikdüzü Beylikdüzü Escort Bayan Beylikdüzü Escort Escort Beylikdüzü Antalya Escort Escort Antalya Escort Alanya Alanya Escort Escort Adana Malatya Escort Alanya Escort Bayan Konya Escort Bayan Bodrum Escort Bayan Kuşadası Escort Bayan Escort Hatay Escort Gaziantep Çanakkale Escort Malatya escort Hatay Escort Bayan Uşak Escort Tekirdağ Escort Tekirdağ Escort Sinop Escort Sakarya Escort Sakarya Escort Rize Escort Mardin Escort Manisa Escort Giresun Escort Erzurum Escort Erzincan Escort Sivas Escort Elazığ Escort elazığ escort Romabet Limanbet Betsidney Sex hikayeleri truvabet yorkbet Akcebet Sex hikayeleri Sex hikayeleri Sex hikayeleri Sex hikayeleri Supertotobet giriş adresi casinometropol elexbet Piabet giriş adresi afyon escort artvin escort kars escort edirne escort hatay escort nevşehir escort alanya escort tekirdağ escort mersin escort yalova escort didim escort gümüşhane escort ısparta escort maraş escort ordu escort erzurum escort van escort giresun escort ağrı escort sakarya escort kastamonu escort muğla escort marmaris escort kıbrıs escort uşak escort konya escort düzce escort çeşme escort kuşadası escort yozgat escort tokat escort denizli escort sivas escort erzincan escort sinop escort manisa escort diyarbakır escort çorum escort çanakkale escort niğde escort kayseri escort kütahya escort mardin escort bodrum escort aydin escort samsun escort antep escort adana escort bolu escort beylikdüzü escort antalya escort zonguldak escort trabzon escort burdur escort urfa escort kocaeli escort malatya escort balıkesir escort eskişehir escort rize escort Sivas Escort Bolu Escort Rize Escort Mersin Escort Gümüşhane escort Kütahya Escort Edirne Escort Ordu Escort Yozgat Escort Yalova Escort Adana Escort Artvin Escort Diyarbakır Escort Niğde Escort Didim Escort Erzurum Escort Diyarbakır Escort Edirne Escort kıbrıs escort ısparta escort Nevşehir Escort Şanlıurfa Escort Yalova Escort Burdur Escort Mardin Escort Sinop Escort Şanlıurfa Escort Van Escort Bursa escort Çanakkale Escort ısparta escort Yozgat Escort Erzincan Escort Afyon Escort Elazığ Escort Ordu Escort Trabzon Escort erzincan escort erzincan escort kastamonu escort ısparta escort trabzon escort trabzon escort ısparta escort tekirdağ escort giresun escort giresun escort yalova escort bursa escort bursa escort bursa escort zonguldak escort yozgat escort yozgat escort yalova escort van escort van escort erzurum escort tekirdağ escort erzurum escort sivas escort erzincan escort erzincan escort urfa escort urfa escort sakarya escort sivas escort sakarya escort rize escort malatya escort rize escort ordu escort ordu escort niğde escort niğde escort malatya escort mardin escort mardin escort manisa escort kütahya escort kütahya escort kastamonu escort Niğde Escort Kütahya Escort Giresun Escort Nevşehir Escort Trabzon Escort Kastamonu Escort Van Escort zonguldak escort manisa escort Artvin Escort Kastamonu Escort uşak escort tokat escort tokat escort muğla escort muğla escort kocaeli escort kocaeli escort kıbrıs escort kıbrıs escort mersin escort kars escort gümüşhane escort maraş escort kuşadası escort konya escort kayseri escort hatay escort eskişehir escort diyarbakır escort çeşme escort burdur escort bolu escort denizli escort bodrum escort balıkesir escort afyon escort balıkesir escort aydin escort artvin escort agri escort adana escort edirne escort düzce escort düzce escort didim escort didim escort denizli escort çorum escort bodrum escort Antalya escort samsun escort gaziantep escort adana escort afyon escort agri escort alanya escort artvin escort aydin escort antalya escort konya escort mersin escort çanakkale escort çeşme escort bodrum escort bolu escort burdur escort çorum escort konya escort maraş escort marmaris escort Pinbahis Sekabet Vdcasino ilbet Perabet Restbet Celtabet Trbet Tipobet Milanobet Betpas Betebet Asyabahis Mariobet Betvole Betticket Betist Betgram Betmatik Goldenbahis Makrobet Savoybetting Bets10 Mobilbahis Arzbet Betlike Betpark Venusbet Bahsegel Dinamobet Dumanbet Gobahis Kolaybet Liderbahis Megabahis Neyine Privebet Pashabahis 1xbet 1xbit anadolucasino artemisbet bahisarena baymavi belugabahis betboo betcup betexper betnano betpapel betper ensobet fenomenbet forvetbet gorabet grandbetting hilbet holiganbet imajbet interbahis jestbahis jestbet jojobet kingbetting lidyabet matrixbet modabet ngsbahis pashagaming polobet princessbet pulibet superbahis superbetin tempobet tulipbet vevobahis wonodds wsbets youwin Adiosbet Bahsine Betbaba Betmoon Betonbet CasinoMaxi Cepbahis Efsanebahis Egobet Gencobahis Grbets Hermesbet Jasminbet Jokerbet Lunabit Mavibet Mottobet Nakitbahis Onbahis Queenbet Seabahis Showbahis Vegabet Winxbet Sex hikayeleri Sex hikayeleri Sex hikayeleri Sex hikayeleri Sex hikayeleri Sex hikayeleri Sex hikayeleri Sex hikayeleri Sex hikayeleri Sex hikayeleri Sex hikayeleri Sex hikayeleri Sex hikayeleri Sex hikayeleri Sex hikayeleri Sex hikayeleri Sex hikayeleri Sex hikayeleri Sex hikayeleri Sex hikayeleri Sex hikayeleri Sex hikayeleri Sex hikayeleri Sex hikayeleri Sex hikayeleri Sex hikayeleri Sex hikayeleri Sex hikayeleri Sex hikayeleri Sex hikayeleri Sex hikayeleri antalyarentacar favorisen giriş onwin giriş altincasino giriş casinokral giriş casino360 giriş aresbet giriş betmarino giriş betflix giriş limakbahis giriş jetbahis giriş akbet giriş milosbet giriş kareasbet giriş mrcasino giriş casinoslot giriş betkanyon giriş betorder giriş wolbet giriş bahisnow giriş bets4you giriş melbet giriş discountcasino giriş megapari giriş bahistir giriş betwego giriş hemenbahis giriş hiperbet giriş noxwin giriş sinyorbet giriş Adana havalimani airport eryaman escort sincan escort canlı casino deneme bonusu gaziantep escort kırıkkale escort sinop escort izmit escort tekirdağ escort kuşadası escort çankırı escort kırklareli escort buca escort erzurum escort kadıköy escort balıkesir escort samsun escort karaman escort hatay escort yalova escort malatya escort antep escort nevşehir escort diyarbakır escort muğla escort konya escort kıbrıs escort kırşehir escort manisa escort aydın escort uşak escort denizli escort burdur escort mersin escort eskişehir escort çanakkale escort bolu escort tekirdağ escort çorum escort maraş escort trabzon escort ordu escort mardin escort tokat escort zonguldak escort adana escort kastamonu escort rize escort yozgat escort avcılar escort giresun escort beylikdüzü escort esenyurt escort bakırköy escort niğde escort gaziemir escort sivas escort elazığ escort şişli escort pendik escort karşıyaka escort başakşehir escort afyon escort kıbrıs escort ısparta escort konak escort istanbul escort alanya escort manisa escort halkalı escort sakarya escort ağrı escort urfa escort van escort kıbrıs escort düzce escort kayseri escort mecidiyeköy escort kütahya escort artvin escort bilecik escort bursa escort karabük escort antalya escort edirne escort kocaeli escort kayseri escort sohbet sohbet odaları köyceğiz escort kocaeli escort aydın escort kütahya escort kastamonu escort zonguldak escort malatya escort kayseri escort mersin escort adıyaman escort kilis escort osmaniye escort aksaray escort diyarbakır escort mardin escort urfa escort bodrum escort muğla escort adana escort bartın escort yalova escort sakarya escort maraş escort van escort muş escort siirt escort erzurum escort erzincan escort afyon escort nevşehir escort hatay escort ısparta escort çanakkale escort batman escort edirne escort amasya escort düzce escort balıkesir escort uşak escort adana escort adıyaman escort afyon escort aksaray escort ağrı escort amasya escort ankara escort antalya escort antep escort ardahan escort artvin escort aydın escort balıkesir escort bartın escort batman escort bayburt escort bilecik escort bingöl escort bitlis escort bolu escort burdur escort bursa escort çanakkale escort çankırı escort çorum escort denizli escort diyarbakır escort düzce escort edirne escort elazığ escort erzincan escort erzurum escort eskişehir escort giresun escort gümüşhane escort hakkari escort hatay escort ığdır escort ısparta escort istanbul escort izmir escort karabük escort karaman escort kars escort kastamonu escort kayseri escort kayseri escort kilis escort kırıkkale escort kırklareli escort kırşehir escort kocaeli escort konya escort kütahya escort malatya escort manisa escort maraş escort mardin escort zonguldak escort yozgat escort yalova escort van escort uşak escort urfa escort tunceli escort trabzon escort mersin escort muğla escort muş escort nevşehir escort niğde escort ordu escort osmaniye escort rize escort sakarya escort samsun escort siirt escort sinop escort şırnak escort sivas escort tekirdağ escort tokat escort bursa escort trabzon escort sivas escort bolu escort konya escort samsun escort eskişehir escort denizli escort burdur escort aydın escort balıkesir escort düzce escort kırıkkale escort kütahya escort mersin escort niğde escort ordu escort zonguldak escort çanakkale escort konya escort malatya escort escortbayanlar.org muğla escort adana escort afyon escort zonguldak escort samsun escort sakarya escort kayseri escort hatay escort mersin escort gebze escort konya escort bursa escort kocaeli escort eskişehir escort diyarbakır escort antalya escort aydın escort aksaray escort edirne escort manisa escort urfa escort van escort tekirdağ escort niğde escort ordu escort osmaniye escort siirt escort sincan escort yozgat escort yalova escort tokat escort uşak escort mardin escort adıyaman escort balıkesir escort burdur escort bitlis escort maraş escort batman escort kütahya escort kilis escort kastamonu escort karabük escort ısparta escort giresun escort erzurum escort afyon escort alanya escort amasya escort ayvalık escort balıkesir escort bilecik escort çankırı escort çeşme escort didim escort düzce escort fethiye escort gebze escort ısparta escort karabük escort karaman escort kırıkkale escort kırklareli escort kırşehir escort konyaaltı escort kuşadası escort lefkoşa escort manavgat escort marmaris escort muğla escort ordu escort rize escort şile escort tekirdağ escort yalova escort zonguldak escort adana escort antalya escort antep escort aydın escort çanakkale escort bursa escort diyarbakır escort elazığ escort eskişehir escort gümüşhane escort hatay escort ısparta escort kars escort kayseri escort kırklareli escort kocaeli escort konya escort malatya escort izmit escort manisa escort maraş escort mardin escort mersin escort muğla escort sakarya escort samsun escort şırnak escort tokat escort tunceli escort urfa escort zonguldak escort denizli escort kuşadası escort escort samsun mutlu son masaj mersin mutlu son masaj kocaeli mutlu son masaj beypazarı escort çubuk escort etimesgut escort mamak escort polatlı escort sincan escort yenimahalle escort altındağ escort konya escort denizli escort batman escort adıyaman escort adana escort keçiören escort çankaya escort düzce escort osmaniye escort kilis escort karabük escort yalova escort ığdır escort ardahan escort bartın escort batman escort kırıkkale escort karaman escort bayburt escort aksaray escort zonguldak escort yozgat escort van escort uşak escort burdur escort şanlıurfa escort trabzon escort tokat escort tekirdağ escort sivas escort sinop escort siirt escort samsun escort sakarya escort rize escort ordu escort niğde escort nevşehir escort muş escort muğla escort mardin escort kahramanmaraş escort manisa escort malatya escort kütahya escort konya escort kocaeli escort kırşehir escort kırklareli escort kayseri escort kastamonu escort amasya escort afyon escort ağrı escort adana escort kars escort izmir escort istanbul escort mersin escort ısparta escort hatay escort eskişehir escort gümüşhane escort giresun escort gaziantep escort erzurum escort erzincan escort elazığ escort edirne escort diyarbakır escort denizli escort çorum escort çankırı escort çanakkale escort bursa escort burdur escort bingöl escort bolu escort bitlis escort bilecik escort balıkesir escort aydın escort artvin escort antalya escort ankara escort acıpayam escort çivril escort seyhan escort yüreğir escort çukurova escort karşıyaka escort sarıçam escort safranbolu escort ceyhan escort düziçi escort akçakoca escort kozan escort kadirli escort çınarcık escort bartın escort seyhan escort çerkezköy escort yüreğir escort çiftlikköy escort viranşehir escort çukurova escort erbaa escort turhal escort edremit escort sarıçam escort devrek escort ceyhan escort kozan escort çaycuma escort ereğli escort sorgun escort besni escort ipekyolu escort çaldıran escort besni escort özalp escort karaköprü escort sandıklı escort siverek escort eyyübiye escort dinar escort haliliye escort balıkesir escort araklı escort bolvadin escort akçaabat escort ortahisar escort reşadiye escort biga escort merzifon escort suluova escort keçiören escort yenimahalle escort bolu escort mamak escort etimesgut escort sincan escort altındağ escort pursaklar escort polatlı escort çubuk escort kepez escort muratpaşa escort alanya escort manavgat escort konyaaltı escort serik escort efeler escort nazilli escort söke escort kuşadası escort didim escort efeler escort nazilli escort söke escort kuşadası escort didim escort karesi escort altıeylül escort bandırma escort edremit escort mustafakemalpaşa escort ayvalık escort bozüyük escort tatvan escort bucak escort orhangazi escort yıldırım escort nilüfer escort inegöl escort gemlik escort gelibolu escort osmancık escort pamukkale escort merkezefendi escort çivril escort acıpayam escort pamukkale escort merkezefendi escort bağlar escort kayapınar escort yenişehir escort ergani escort bismil escort sur escort keşan escort uzunköprü escort palandöken escort aziziye escort odunpazarı escort tepebaşı escort şahinbey escort şehitkamil escort nizip escort islahiye escort bulancak escort kelkit escort antakya escort iskenderun escort defne escort dörtyol escort samandağ escort kırıkhan escort reyhanlı escort arsuz escort yalvaç escort eğirdir escort tarsus escort toroslar escort yenişehir escort akdeniz escort mezitli escort erdemli escort silifke escort bitlis escort fatih escort sancaktepe escort ataşehir escort eyüp escort beylikdüzü escort sarıyer escort sultanbeyli escort zeytinburnu escort güngören escort arnavutköy escort şişli escort bayrampaşa escort tuzla escort çekmeköy escort büyükçekmece escort beykoz escort bakırköy escort beyoğlu escort silivri escort beşiktaş escort çatalca escort esenyurt escort küçükçekmece escort bağcılar escort pendik escort ümraniye escort bahçelievler escort sultangazi escort üsküdar escort maltepe escort gaziosmanpaşa escort kadıköy escort kartal escort başakşehir escort esenler escort avcılar escort kağıthane escort buca escort karabağlar escort bornova escort konak escort bayraklı escort çiğli escort torbalı escort menemen escort gaziemir escort ödemiş escort kemalpaşa escort bergama escort menderes escort aliağa escort tire escort balçova escort çeşme escort melikgazi escort kocasinan escort talas escort lüleburgaz escort babaeski escort gebze escort izmit escort darıca escort bingöl escort körfez escort gölcük escort derince escort çayırova escort kartepe escort başiskele escort selçuklu escort meram escort karatay escort ereğli escort akşehir escort selçuklu escort meram escort karatay escort ereğli escort akşehir escort tavşanlı escort simav escort gediz escort yeşilyurt escort battalgazi escort yunusemre escort akhisar escort şehzadeler escort turgutlu escort salihli escort soma escort alaşehir escort onikişubat escort dulkadiroğlu escort elbistan escort türkoğlu escort pazarcık escort kızıltepe escort artuklu escort midyat escort bodrum escort fethiye escort milas escort menteşe escort marmaris escort seydikemer escort ortaca escort bor escort altınordu escort ünye escort fatsa escort çayeli escort ardeşen escort adapazarı escort serdivan escort akyazı escort erenler escort hendek escort karasu escort ilkadım escort atakum escort bafra escort çarşamba escort bilecik escort canik escort vezirköprü escort terme escort tekkeköy escort kurtalan escort boyabat escort şarkışla escort yıldızeli escort çorlu escort süleymanpaşa escort kapaklı escort ergene escort niksar escort zile escort adıyaman escort aydın escort doğubayazıt escort çan escort gönen escort free shop sigara marlboro double fusion duty free shop parliament night blue marlboro shuffle free shop alkol sigara osmaniye escort eryaman escort parliament night blue Free Shop Sigara Fiyatları Free Shop Fiyatları sigara fiyatları 2021 free shop instagram mutlu son masaj mutlu son adana mutlu son bursa mutlu son ankara escort amasya escort aksaray escort ağrı escort afyon escort adıyaman escort adana escort bilecik escort bayburt escort batman escort bartın escort balıkesir escort aydın escort artvin escort ardahan escort antalya escort gümüşhane escort giresun escort gaziantep escort şanlıurfa escort samsun escort eskişehir escort erzurum escort erzincan escort sakarya escort diyarbakır escort denizli escort van escort bayburt escort bursa escort hatay escort ığdır escort kahramanmaraş escort izmir escort kayseri escort kütahya escort mersin escort osmaniye escort ısparta escort istanbul escort karabük escort escort karaman escort kars escort kastamonu escort kilis escort kırıkkale escort kırklareli escort kırşehir escort kocaeli escort konya escort malatya escort manisa escort mardin escort muğla escort muş escort nevşehir escort niğde escort ordu escort rize escort siirt escort silopi escort sinop escort sivas escort tekirdağ escort tokat escort trabzon escort tunceli escort uşak escort yalova escort yozgat escort bingöl escort bitlis escort bolu escort burdur escort çanakkale escort çankırı escort çorum escort düzce escort edirne escort elazığ escort zonguldak escort karataş escort seyhan escort yüreğir escort çukurova escort sarıçam escort kozan escort ceyhan escort imamoğlu escort aydın escort artvin escort ardahan escort antalya escort ankara escort amasya escort aksaray escort ağrı escort afyonkarahisar escort adıyaman escort adana escort istanbul escort ısparta escort ığdır escort hatay escort gümüşhane escort giresun escort gaziantep escort eskişehir escort erzurum escort elazığ escort edirne escort düzce escort diyarbakır escort denizli escort çorum escort çankırı escort çanakkale escort bursa escort muğla escort mersin escort mardin escort manisa escort malatya escort kütahya escort konya escort kocaeli escort kırşehir escort kırklareli escort kırıkkale escort kilis escort kayseri escort kastamonu escort kars escort karaman escort karabük escort kahramanmaraş escort izmir escort zonguldak escort yalova escort van escort uşak escort trabzon escort tokat escort tekirdağ escort sivas escort sinop escort siirt escort şanlıurfa escort samsun escort sakarya escort rize escort osmaniye escort ordu escort niğde escort nevşehir escort muş escort yozgat escort marlboro double fusion free shop free shop sigara marlboro double fusion free shop free shop sigara marlboro double fusion duty free shop Free Shop Fiyatları free shop alkol pendik escort kurtkoy escort gebze escort pendik escort kartal escort umraniye escort tuzla escort pendik escort mutlukent escort tuzla escort yakacık escort kurtkoy escort kaynarca escort maltepe escort soganlık escort uskudar escort tuzla escort kurtkoy escort maltepe escort pendik escort tuzla escort kurtkoy escort pendik escort kartal escort pendik escort pendik escort tuzla escort erotik hikaye pendik escort sex hikaye pendik escort pendik escort kurtkoy escort kartal escort kartal escort sex hikaye kartal escort kurtkoy escort pendik eskort tuzla escort pendik escort kartal escort kurtkoy escort tuzla escort anadolu yakası escort kaynarca escort gebze escort istanbul escort maltepe escort umraniye escort atalar escort cevizli escort atasehir escort kadıkoy escort kartal eskort kartal escort kurtkoy escort tuzla escort kadıköy escort kurtköy escort bostancı escort goztepe escort pendik escort kartal escort kurtkoy escort tuzla escort kaynarca escort gebze escort maltepe escort atalar escort cevizli escort yakacık escort escort bayan cayirova escort mutlukent escort istanbul escort escort pendik pendik escort bayan icerenkoy escort pendik eskort escort pendik pendik escort bayan kartal escort kurtkoy escort tuzla escort kartal escort pendik escort pendik escort pendik escort kartal escort kartal escort kurtkoy escort tuzla escort pendik escort bodrum escort mugla escort kastamonu escort kars escort karaman escort karabuk escort bitlis escort s burdur escort bursa escort bingol escort bilecik escort kibris escort alanya escort adiyaman escort bayburt escort batman escort bartin escort balikesir escort aydin escort artvin escort ardahan escort amasya escort adiyaman escort agri escort adana escort afyon escort canakkale escort zonguldak escort yozgat escort yalova escort van escort usak escort tunceli escort trabzon escort tokat escort tekirdag escort urfa escort sanliurfa escort sivas escort sinop escort siirt escort sakarya escort rize escort osmaniye escort ordu escort nigde escort nevsehir escort mus escort mersin escort mardin escort manisa escort malatya escort kutahya escort konya escort kocaeli escort kilis escort kirsehir escort kirikkale escort kayseri escort maras escort isparta escort igdir escort hatay escort gumushane escort giresun escort antep escort corum escort eskisehir escort erzurum escort erzincan escort elazig escort cankiri escort edirne escort duzce escort bitlis escort batman escort burdur escort adana escort kibris escort cesme escort agri escort afyon escort elazig escort kutahya escort mugla escort balikesir escort kahramanmaras escort igdir escort cankiri escort osmaniye escort karabuk escort adiyaman escort ardahan escort bayburt escort mardin escort tokat escort izmit escort zonguldak escort karabuk escort bartin escort kars escort sinop escort bingol escort siirt escort duzce escort nigde escort tunceli escort aksaray escort yozgat escort kastamonu escort yalova escort van escort aydin escort mus escort amasya escort sivas escort nevsehir escort giresun escort manisa escort tekirdag escort usak escort edirne escort rize escort erzincan escort ordu escort aydin escort corum escort canakkale escort malatya escort burgaz escort corlu escort hatay escort erzurum escort urfa escort urfa escort trabzon escort urfa escort tokat escort bursa escort kirikkale escort canakkale escort eskisehir escort kayseri escort gaziantep escort konya escort isparta escort hatay escot samsun escort diyarbakir escort sakarya escort sivas escort trabzon escort alanya escort bolu escort denizli escort artvin escort kusadasi escort corlu escort karaman escort aksaray escort sinop escort alanya escort aydin escort bodrum escort edirne escort sinop escort afyon escort cerkezkoy escort babaeski escort gölhisar escort bulanik escort kirklareli escort bucak escort cukurova escort ceyhan escort aladag escort diyadin escort dogubeyazit escort patnos escort milas escort marmaris escort fethiye escort bodrum escort susurluk escort karasi escort erdemli escort burhaniye escort bandirma escort altieylul escort ayvalik escort onikisubat escort elbistan escort dulkadiruglu escort maras escort tuzlaca escort tuzlaca escort mugla escort balikesir escort ilgaz escort cerkes escort kadirli escort kadirli escort duzici escort safranbolu escort yenice escort ilgaz escort kahta escort besni escort cerkes escort golbasi escort besni escort sinanpaşa escort sandikli escort emirdag escort dinar escort bolvadin escort bolvadin escort gole escort gole escort ardahan escort cildir escort artvin escort sariveliler escort kazimkarabekir escort basyayla escort baskale escort ermenek escort kahta escort midyat escort ermenek escort dargeçit escort artuklu escort artuklu escort kiziltepe escort kiziltepe escort demirozu escort aydintepe escort turhal escort artova escort almus escort pazar escort erbaa escort erbaa escort gebze escort gebze escort basiskale escort cayirova escort darica escort derince escort dilovasi escort kartepe escort izmit escort golcuk escort korfez escort kocaeli escort tavsanli escort simav escort gediz escort gumbet escort erdemli escort anamur escort akdeniz escort turgutreis escort lefkosa escort girne escort gazimagusa escort caycuma escort caycuma escort eregli escort eregli escort yenisehir escort toroslar escort tarsus escort silifke escort menzitli escort yesilyurt escort battalgazi escort eskipazar escort safranbolu escort safranbolu escort kurucasile escort ulus escort bartin escort amasra escort amasra escort adakli escort karliova escort solhan escort kigi escort akyaka escort arpacay escort sarkisla escort kagizman escort kurtalan escort kurtalan escort pervani escort cilimci escort cumayeri escort akcakoca escort golkaya escort akcakoca escort bor escort ciftlik escort center escort sorgun escort sorgun escort yerköy escort sarikaya escort tosya escort cukurova escort taskopru escort taskopru escort cinarcik escort ciftlikkoy escort ciftlikkoy escort bahçesaray escort çaldiran escort başkale escort vize escort luleburgaz escort kirklareli escort babaeski escort gulagac escort ortakoy escort ortakoy escort eskil escort keskin escort delice escort bahsili escort tekirdag escort luleburgaz escort luleburgaz escort kirklareli escort kesan escort corlu escort babaeski escort kusadasi escort yesilova escort yüregir escort eleskirt escort gonen escort aralik escort ipekyolu escort tusba escort ercis escort yildizeli escort ercis escort sarkisla escort malazgirt escort bulanik escort merzifon escort merzifon escort suluova escort nevsehir escort göynücek escort ürgüp escort ürgüp escort kelkit escort tirebolu escort espiye escort bulancak escort bulancak escort turgutlu escort soma escort salihli escort sehzadeler escort alasehir escort akhisar escort akhisar escort yunusemre escort yunusemre escort bulancak escort banaz escort cerkezkoy escort cerkezkoy escort esme escort esme escort banaz escort sivasli escort suleymanpasa escort corlu escort altinordu escort suleymanpasa escort kapakli escort ergene escort kovancilar escort karakocan escort uzunkopru escort uzunkopru escort kesan escort kesan escort ipsala escort ipsala escort ardesen escort pazar escort tercan escort refahiye escort uzumlu escort corlu escort cayeli escort cayeli escort tercan escort altinordu escort unye escort unye escort fatsa escort fatsa escort kusadasi escort incirliova escort germencik escort didim escort cine escort soke escort soke escort nazilli escort nazilli escort efeler escort efeler escort kirklareli escort kirklareli escort vize escort yahsihan escort osmancik escort sungurlu escort sungurlu escort kapakli escort cerkezkoy escort arsuz escort altinözü escort reyhanli escort kirikhan escort babaeski escort iskenderun escort samandag escort kozluk escort dortyol escort iskenderun escort guroymak escort defne escort samandag escort sason escort tatvan escort aziziye escort yakutiye escort palandoken escort defne escort aziziye escort yakutiye escort palandoken escort horasan escort viransehir escort siverek escort siverek escort haliliye escort eyyubiye escort yildirim escort osmangazi escort nilufer escort inegol escort lapseki escort gokceada escort gelibolu escort talas escort melikgazi escort eceabat escort çan escort biga escort bozcaada escort tepebasi escort odunpazari escort kocasinan escort talas escort melikgazi escort kocasinan escort develi escort yahsihan escort pamukkale escort merkezefendi escort civril escort sahinbey escort meram escort sehitkamil escort selcuklu escort nizip escort yalvac escort yalvac escort egirdir escort egirdir escort ilkadim escort bafra escort iskenderun escort antakya escort atakum escort yenisehir escort kayapinar escort baglar escort hendek escort serdivan escort adapazari escort sarkisla escort sarkisla escort saricam escort of escort arakli escort ortahisar escort ortahisar escort ortahisar escort akcaabat escort akcaabat escort akcaabat escort side escort yalova escort mudurnu escort goynuk escort gerede escort zonguldak escort van escort usak escort tunceli escort tokat escort tekirdag escort sivas escort sanliurfa escort rize escort osmaniye escort ordu escort nevsehir escort mugla escort manisa escort kutahya escort konya escort kirsehir escort kirikkale escort kars escort kastamonu escort kibris escort karaman escort kahramanmaras escort karabuk escort giresun escort erzurum escort edirne escort erzincan escort denizli escort diyarbakir escort corum escort cankiri escort canakkale escort bayburt escort bolu escort burdur escort balikesir escort aksaray escort ardahan escort artvin escort aydin escort tavsanli escort kütahya escort gediz escort uludag escort turkbuku escort torba escort tarsus escort silifke escort sile escort side escort selcuk escort seferihisar escort sarigerme escort ortaca escort mudanya escort marmaris escort manavgat escort lara escort kusadasi escort kundu escort kumluca escort koycegiz escort konyaalti escort kemer escort kas escort kartepe escort karaburun escort igneada escort icmeler escort guvercinlik escort gumbet escort goynuk escort gocek escort fethiye escort erdemli escort enez escort dikili escort didim escort demre escort datca escort dalyan escort dalaman escort corlu escort cesme escort cerkezkoy escort candarli escort bodrum escort belek escort beldibi escort bafra escort ayvalik escort avsa escort anamur escort amasra escort altinkum escort alanya escort akyaka escort akcakoca escort akbuk escort zonguldak escort yozgat escort yalova escort van escort usak escort urfa escort tunceli escort trabzon escort tokat escort tekirdag escort sivas escort sinop escort siirt escort samsun escort sakarya escort rize escort osmaniye escort ordu escort nigde escort nevsehir escort mus escort mugla escort mersin escort mardin escort maras escort manisa escort malatya escort kutahya escort konya escort kocaeli escort kirsehir escort kirklareli escort kirikkale escort sirnak escort kilis escort kibris escort kayseri escort kastamonu escort kars escort karaman escort karabuk escort izmir escort istanbul escort isparta escort igdir escort hatay escort hakkari escort gumushane escort giresun escort eskisehir escort erzurum escort erzincan escort elazig escort edirne escort duzce escort diyarbakir escort denizli escort corum escort cankiri escort canakkale escort bursa escort burdur escort bolu escort bitlis escort bingol escort bilecik escort bayburt escort batman escort bartin escort balikesir escort aydin escort artvin escort ardahan escort antep escort antalya escort ankara escort amasya escort aksaray escort agri escort afyon escort adiyaman escort adana escort menemen escort söke escort anamur escort lüleburgaz escort konak escort kırıkhan escort keşan escort kartepe escort islahiye escort iskenderun escort güllük escort görükle escort eryaman escort darıca escort alsancak escort altıparmak escort çorlu escort çerkezköy escort atakum escort serdivan escort adapazarı escort bodrum escort tarsus escort erdemli escort kızıltepe escort akhisar escort meram escort ereğli escort gölcük escort körfez escort izmit escort gebze escort lefkoşa escort girne escort gazimağusa escort kocasinan escort melikgazi escort antakya escort odunpazarı escort kayapınar escort bağlar escort yıldırım escort inegöl escort bandırma escort nazilli escort kuşadası escort şahinbey escort alanya escort ceyhan escort canakkale escort bursa escort bolu escort bitlis escort bingol escort bilecik escort burdur escort gumushane escort giresun escort gaziantep escort erzurum escort erzincan escort elazig escort edırne escort düzce escort diyarbakir escort denizli escort cankiri escort corum escort ankara escort bolu escort bıtlıs escort bıngol escort bılecık escort bayburt escort bartin escort aydin escort artvın escort antalya escort amasya escort aksaray escort agrı escort adiyaman escort adana escort çanakkale escort balıkesir escort afyonkarahisar escort yalova escort tokat escort tekirdağ escort sivas escort sanlıurfa escort osmaniye escort mardin escort muğla escort ordu escort manisa escort ısparta escort kahramanmaraş escort giresun escort kütahya escort erzurum escort düzce escort corum escort aydın escort yozgat escort van escort trabzon escort zonguldak escort titan jel yapay kızlık zarı cialis yorumları agridin krem penis pompası lifta yorum lifta 5 mg dapoksetin cialis 100 mg fiyatı lifta 5 mg 28 tablet fiyat viagra 100 mg fiyat kafur krem geciktirici hap fiyatları aksöğüt kremi spanish fly penis büyütücü hap orviax novagra viga 50000 penis pompası viagel silver delay 48000 iltihaplı romatizma titan jel dapoksetin hap lifta 20 mg orviax vejin jel viagra fiyat geciktirici hap titan jel bayan azdırıcı damla kafur krem lady era estrogenolit penixl azdırıcı parfüm estrogenolit lifta 20 mg fiyat cialis 5 mg 28 tablet stag 9000 priligy 30 mg lifta 20 mg priligy dapoksetin priligy 60 mg geciktirici hap eczane sertleştirici haplar lifta fiyat cialis kullananlar sertleştirici haplar cialis penis büyütücü krem novagra geciktirici ilaçlar geciktirici haplar penis büyütücü bayan azdırıcılar geciktirici sprey golden lovita nedir cialis kullanıcı yorumları cialis sertleştirici hap priligy priligy kullanıcı yorumları lifta fiyat vigrande lifta fiyatı lifta 5 mg cialis kullananlar cialis 20 mg kullananlar yapay kızlık zarı kullananlar saç dökülmesi 10 kutu mucize krem 7 Bitkisel Krem kullananlar içmeler escort aydınlı escort istanbul escort bayan escort istanbul maltepe escort tuzla escort escort tuzla ankara eskort ankara escort bayan escort ankara ankara escort tuzla eskort orhanlı escort istanbul escort istanbul escort escort bayan kartal escort kaynarca escort kurtköy escort maltepe escort pendik escort akbaba escort alemdağ escort alibahadır escort alibeyköy escort altunizade escort anadolu yakası escort atakent escort ataköy escort atalar escort ataşehir escort avcılar escort avrupa yakası escort ayazağa escort aydınevler escort aydınlı escort aydıntepe escort bağcılar escort bahçelievler escort bakırköy escort beşiktaş escort beykoz escort beylikdüzü escort beyoğlu escort bostancı escort bulgurlu escort büyükçekmece escort çamlıca escort çapa escort çekmeköy escort dereseki escort dumankaya escort elmalı escort eve gelen escort fatih escort fikirtepe escort göksu escort göllü escort görele escort göztepe escort gümüşsuyu escort güneşli escort halkalı escort incirköy escort ishaklı escort istanbul escort kadıköy escort kanlıca escort kartal escort kayışdağı escort kaynarca escort kılıçlı escort kozyatağı escort kurtköy escort madenler escort mahmutşevketpaşa escort maltepe escort ömerli escort orhanlı escort örnekköy escort ortaçeşme escort otele gelen escort öyümce escort parseller escort paşabahçe escort paşamandıra escort pendik escort polonez escort poyraz escort riva escort rüzgarlıbahçe escort sancaktepe escort şile escort şişli escort soğanlık escort soğuksu escort sultanbeyli escort taksim escort taşdelen escort tepeüstü escort tokatköy escort topselvi escort tuzla escort ümraniye escort ünalan escort üsküdar escort uydukent escort viaport escort yalıköy escort yavuz selim escort yenimahalle escort yenidoğan escort yenişehir escort istanbul escort tuzla escort tuzla escort bayan escort tuzla aydınlı escort istanbul escort kartal escort kaynarca escort kurtköy escort maltepe escort orhanlı escort pendik escort tuzla escort tuzla escort bayan tuzla escort pendik escort pendik escort bayan escort pendik kurtköy escort kurtköy escort bayan escort kurtköy kurtkoy escort kartal escort kartal escort bayan escort kartal maltepe escort maltepe escort bayan escort maltepe ataşehir escort escort bayan göztepe escort kadıköy escort kartal escort kartal escort bayan kaynarca escort kaynarca escort bayan kurtköy escort kurtköy escort bayan kurtköy sınırsız escort maltepe escort maltepe escort bayan pendik escort pendik sınırsız escort tuzla escort pendik escort bayan pendik eskort pendik escort pendik escort bayan escort pendik kurtköy escort kurtköy escort bayan escort kurtköy kartal escort kartal escort bayan escort kartal maltepe escort maltepe escort bayan escort maltepe istanbul escort escort istanbul istanbul escort bayan escort bayan istanbul eskort adalar escort ataşehir escort beykoz escort çekmeköy escort anadolu yakası escort kadıköy escort kartal escort maltepe escort pendik escort sancaktepe escort şile escort sultanbeyli escort tuzla escort ümraniye escort üsküdar escort maltepe escort maltepe escort bayan escort maltepe maltepe eskort kurtköy escort kurtköy escort bayan escort kurtköy kurtköy eskort tuzla escort tuzla escort bayan escort tuzla tuzla eskort kartal escort kartal escort bayan escort kartal kartal eskort pendik escort pendik escort bayan pendik eskort escort pendik kartal escort kartal escort bayan escort kartal kartal eskort atalar escort çarşı escort çavuşoğlu escort cevizli escort cumhuriyet escort esentepe escort gümüşpınar escort hürriyet escort istanbul escort bayan istanbul escort escort istanbul istanbul eskort escort bayan altunizade escort anadolu yakası escort ataköy escort ataşehir escort avcılar escort avrupa yakası escort aydınlı escort bahçelievler escort bakırköy escort beşiktaş escort beylikdüzü escort beyoğlu escort bostancı escort pendik escort pendik escort bayan escort pendik pendik eskort ataşehir escort göztepe escort kadıköy escort kartal escort kartal escort bayan kartal escort kaynarca escort kaynarca escort kaynarca escort bayan kurtköy escort kurtköy escort kurtköy escort bayan maltepe escort maltepe escort maltepe escort bayan pendik escort pendik escort pendik escort bayan pendik eskort tuzla escort tuzla escort bayan escort tuzla tuzla escort bayan tuzla escort escort tuzla tuzla escort bayan tuzla escort escort pendik pendik escort bayan pendik escort escort tuzla tuzla escort bayan tuzla escort escort maltepe maltepe escort bayan maltepe escort escort maltepe maltepe escort bayan maltepe escort escort maltepe maltepe escort bayan maltepe escort escort kartal kartal escort bayan kartal escort escort kartal kartal escort bayan kartal escort tuzla escort tuzla escort bayan escort tuzla tuzla escort tuzla escort bayan escort tuzla maltepe escort maltepe escort bayan escort maltepe tuzla escort tuzla escort bayan escort tuzla akfırat escort aydınlı escort aydıntepe escort evliya çelebi escort içmeler escort istasyon mahallesi escort mimar sinan escort orhanlı escort postane escort şifa escort tepeören escort yayla escort pendik escort kartal escort istanbul escort instagram takipci hilesi instagram takipci hilesi instagram followers free instagram followers instagram takipci hilesi instagram followers instagram takipci hilesi instagram takipci hilesi instagram takipçi hilesi instagram takipci satın al smm panel cialis sipariş cialis lifta sipariş viagra fiyatları viagra al Президент Жолдауы
A - Размер шрифта A +

Президент Жолдауы

ҚАЗАҚСТАНДЫҚТАРДЫҢ ӘЛ-АУҚАТЫНЫҢ ӨСУІ: ТАБЫС ПЕН ТҰРМЫС САПАСЫН АРТТЫРУ

Құрметті қазақстандықтар!

        Біз тәуелсіздік жылдары көп жұмыс атқардық. Экономикасы қарқынды дамып келе жатқан заманауи прогрессивті мемлекет құрып, бейбітшілік пен қоғамдық келісімді қамтамасыз еттік. Сапалы әрі тарихи маңызы зор құрылымдық, конституциялық және саяси реформалар жүргіздік.  Қазақстанның халықаралық беделінің артуына және оның аймақтағы геосаяси рөлінің күшеюіне қол жеткіздік. Біз өңірлік және жаһандық проблемаларды шешу ісіне зор жауапкершілікпен қарайтын жауапты әрі қалаулы халықаралық серіктес ретінде танылдық. Қазақстан ТМД және Орталық Азия елдері арасынан «ЭКСПО-2017» халықаралық көрмесін өткізу үшін әлемдік қоғамдастық таңдап алған бірінші мемлекет болды. Біз Еуразия өңірінің қаржылық, іскерлік, инновациялық және мәдени орталығы ретінде қалыптасуын қамтамасыз етіп, жаңа елордамыз – Астананы салдық. Халық саны 18 миллионнан асып, өмір сүру ұзақтығы 72,5 жасқа жетті. Біз берік экономикалық негіз қалыптастырдық.  Соңғы 20 жыл ішінде елімізге 300 миллиард АҚШ доллары көлемінде тікелей шетел инвестициясы тартылды. Экономиканы өркендетудің негізі саналатын шағын және орта бизнес нығайып келеді. Дүниежүзілік Банктің бизнес жүргізу жеңілдігі рейтингінде Қазақстан 190 елдің ішінде 36-шы орынға көтерілді. Біз әрдайым сыртқы сын-қатерлерге дер кезінде назар аударып, оларға дайын бола білдік. Соған байланысты, мен елімізді жаңғырту жөнінде қажетті бағдарламалық бастамалар жасадым. Олардың жүзеге асырылуы табысты дамуымыздың негізгі факторына айналды. Біздің стратегиялық мақсатымыз – 2050 жылға қарай әлемдегі озық дамыған 30 елдің қатарына қосылу. 2014 жылы еліміздің инфрақұрылымын жаңартатын «Нұрлы жол» кешенді бағдарламасын іске асыруды бастадық. Үш жыл бұрын «100 нақты қадам» – Ұлт жоспарын жарияладық. Содан кейін еліміздің Үшінші жаңғыруына кірістік. Оның басты міндеті – Қазақстанның жаһандық бәсекеге қабілеттілігін қамтамасыз ететін экономикалық өсімнің жаңа моделін құру. Еліміздің орнықты дамуы өмір сүру деңгейін одан әрі арттыруға деген зор сенім ұялатады. Біз жаңа міндеттерді атқаруға дайынбыз.

Құрметті отандастар!

            Соңғы кездері әлемдік саяси және экономикалық трансформация үдерістері күшейе түсті. Әлем қарқынды түрде өзгеріп келеді. Мызғымастай көрінген жаһандық қауіпсіздік жүйесінің тұғыры мен халықаралық сауда ережелері бұзылуда. Жаңа технологиялар, роботтандыру мен автоматтандыру еңбек ресурстарына және адам капиталының сапасына қатысты талаптарды күрделендіруде. Қаржы жүйелерінің мүлде жаңа архитектурасы түзілуде. Бұл орайда қор нарықтары кезекті қаржы дағдарысына алып келуі мүмкін жаңа «сабын көбігін» үрлеуде. Бүгінде жаһандық және жергілікті проблемалар тоғыса түсуде. Мұндай жағдайда сын-қатерлерге төтеп берудің және мемлекеттің табысқа жетуінің кепілі елдің басты байлығы – адамның даму мәселесі болып отыр.  Үкімет, әрбір мемлекеттік органның, мемлекеттік компанияның басшысы жұмыс тәсілдерін өзгертуі қажет. Қазақстандықтардың әл-ауқатының өсуі  басты басымдыққа айналуға тиіс.  Мен лауазымды тұлғаның жеке тиімділігін және қызметке лайықтылығын дәл осы өлшемге сәйкес бағалайтын боламын. Қазақстандықтардың әл-ауқаты, ең алдымен, табыстарының тұрақты өсімі мен тұрмыс сапасына байланысты.

І. ХАЛЫҚ ТАБЫСЫНЫҢ ӨСУІ

        Адам еңбекқор болып, өз кәсібін жақсы меңгергенде және лайықты жалақы алуға немесе жеке кәсіп ашып, оны дамытуға мүмкіндік болған кезде табыс артады. Мемлекет пен адамдардың күш біріктіруінің арқасында ғана біз Жалпыға ортақ еңбек қоғамын құра аламыз. Біріншіден, Үкіметке 2019 жылдың 1 қаңтарынан бастап ең төменгі жалақыны 1,5 есе, яғни 28 мыңнан 42 мыңға дейін өсіруді тапсырамын. Бұл барлық сала бойынша түрлі меншік нысандарындағы кәсіпорындарда жұмыс істейтін 1 миллион 300 мың адамның еңбекақысын тікелей қамтиды. Бюджеттік мекемелерде жұмыс істейтін 275 мың қызметкердің еңбекақысы көбейіп, орта есеппен 35 пайызға өседі. Осы мақсаттарға 2019-2021 жылдарда  республикалық бюджеттен жыл сайын 96 миллиард теңге бөлу керек. Осыған орай, енді, ең төменгі жалақы  ең төменгі күнкөріс шегіне байланысты болмайды. Ең төменгі жалақының жаңа мөлшері бүкіл экономика ауқымындағы еңбекақы өсімінің катализаторына айналады. Төмен жалақы алатын қызметкерлердің еңбекақысын көтеруге қатысты бұл бастаманы ірі компаниялар қолдайды деп сенемін. Екіншіден, бизнесті өркендетудің тұрақты көздерін қалыптастырып, жеке инвестицияны ынталандыру және нарық еркіндігін қолдау керек. Дәл осы бизнес арқылы жаңа жұмыс орындары ашылып, қазақстандықтардың басым бөлігі табыспен қамтамасыз етіледі.

БІРІНШІ. Біз 2010 жылдың өзінде «Бизнестің жол картасы – 2020» бағдарламасын іске қостық.

         Өңірлерге жұмыс сапарым барысында мұның тиімділігіне көз жеткіздім. Бағдарламаның қолданылу мерзімін 2025 жылға дейін ұзарту керек. Осы бағдарламаны жүзеге асыру үшін жыл сайын қосымша кемінде 30 миллиард теңге бөлуді қарастыру қажет. Бұл 3 жыл ішінде қосымша кемінде 22 мың жаңа жұмыс орнын ашуға, 224 миллиард теңге салық түсіруге және 3 триллион теңгенің өнімін өндіруге мүмкіндік береді.

ЕКІНШІ. Экономикада бәсекелестікті дамыту және тұрғын үй-коммуналдық шаруашылығы мен табиғи монополиялардың қызметі үшін белгіленетін тарифтер саласында тәртіп орнату мақсатымен батыл шаралар қабылдау керек. 

         Коммуналдық қызмет пен табиғи монополияларды реттеу салаларында тарифтің жасалуы және тұтынушылардан жиналған қаржының жұмсалуы әлі күнге дейін ашық емес. Монополистердің инвестициялық міндеттемелеріне тиімді мониторинг пен бақылау жүргізілмей отыр. Үкімет 3 ай мерзім ішінде осы мәселемен айналысып, бәсекелестікті қорғау функциясын елеулі түрде күшейте отырып, монополияға қарсы ведомствоның жұмысын реформалауы керек. Бұл – маңызды мәселе, ол бизнес үшін кететін шығынның артуына, адамдардың нақты табысын азайтуға әкеп соқтырады.

ҮШІНШІ. Бизнесті заңсыз әкімшілік қысымнан және қылмыстық қудалау қаупінен қорғауды арттыра түсу керек.

          2019 жылдың 1 қаңтарынан бастап салық заңнамасының бұзылуы жөніндегі қылмыстық жауапкершіліктің қолданылу шегін, айыппұлды өсіре отырып, 50 мың айлық есептік көрсеткішке дейін арттыруды тапсырамын. Сондай-ақ, негізгі міндеті көлеңкелі экономикамен күрес болуға тиіс Қаржы мониторингі комитетіне функцияларын бере отырып, Экономикалық тергеу қызметін қайта құру қажет. Біз «қолма-қол ақшасыз экономикаға» бет бұруымыз керек. Мұнда жазалаушы ғана емес, сондай-ақ бизнестің қолма-қол ақшасыз есеп айырысуын қолдау сияқты ынталандырушы құралдарға да сүйенген жөн.  Салық және кеден саласындағы ақпараттық жүйелер интеграциясының аяқталуы әкімшілендірудің ашықтығын арттырады.  Үкімет үш жыл ішінде экономикадағы көлеңкелі айналымды кем дегенде 40 пайызға қысқарту үшін нақты шаралар қабылдауға тиіс. Бизнес өз жұмысын жаңадан бастау үшін 2019 жылдың 1 қаңтарынан бастап салықтың негізгі сомасы төленген жағдайда, өсім мен айыппұлды алып тастай отырып, шағын және орта бизнес үшін «салық амнистиясын» жүргізуге кірісуді тапсырамын.

ТӨРТІНШІ. Экспортқа бағытталған индустрияландыру мәселесі экономикалық саясаттың негізгі элементі болуға тиіс.

             Үкімет өңдеу секторындағы экспорттаушыларға қолдау көрсетуге баса мән беруі қажет.  Біздің сауда саясатымызда селқостық болмауға тиіс. Оған біздің тауарларымызды өңірлік және әлемдік нарықта ілгерілететін белсенді сипат дарыту керек. Сонымен бірге, халық тұтынатын тауарлардың ауқымды номенклатурасын игеріп, «қарапайым заттар экономикасын» дамыту үшін кәсіпорындарымызға көмектесу қажет. Бұл экспорттық әлеуетімізді жүзеге асыру тұрғысынан ғана емес, сондай-ақ ішкі нарықты отандық тауарлармен толтыру үшін де маңызды. Үкіметке өңдеу өнеркәсібі мен шикізаттық емес экспортты қолдау мақсатымен алдағы 3 жылда қосымша 500 миллиард теңге бөлуді тапсырамын. Басымдығы бар жобаларға қолжетімді несие беру міндетін шешу үшін Ұлттық банкке кемінде 600 миллиард теңге көлемінде ұзақ мерзімге қаржы бөлуді тапсырамын. Үкімет Ұлттық банкпен бірлесіп, осы қаражаттың көзделген мақсатқа жұмсалуын қатаң бақылауды қамтамасыз етуі керек.   Ірі әрі серпінді жобаларды жүзеге асыру үшін шетелдік инвесторлармен бірлесіп инвестиция салу қағидаты бойынша жұмыс істейтін Шикізаттық емес секторға бөлінетін тікелей инвестиция қорын құру мәселесін қарастыру қажет. Сондай-ақ, көлік-логистика және басқа да қызмет көрсету секторларын ілгерілету жөніндегі жұмыстарды жандандыру керек. Бай табиғатымыз бен мәдени әлеуетімізді пайдалану үшін сырттан келетін және ішкі туризмді дамытуға ерекше көңіл бөлу қажет. Үкімет қысқа мерзімде салалық мемлекеттік бағдарлама қабылдауға тиіс.    

БЕСІНШІ. Агроөнеркәсіп кешенінің әлеуетін толық іске асыру керек.

           Негізгі міндет – еңбек өнімділігін және қайта өңделген ауыл шаруашылығы өнімінің экспортын 2022 жылға қарай 2,5 есе көбейту. Мемлекеттік қолдаудың барлық шараларын елімізге заманауи агротехнологияларды ауқымды түрде тартуға бағыттау қажет. Біз икемді әрі ыңғайлы стандарттарды енгізу және ауыл шаруашылығы саласындағы беделді шетелдік мамандарды – «ақылды адамдарды» тарту арқылы саланы басқарудың үздік тәжірибесін пайдалануымыз керек. Ауыл кәсіпкерлеріне шаруашылық жүргізудің жаңа дағдыларын үйрету үшін жаппай оқыту жүйесін қалыптастырған жөн. Үкіметке алдағы 3 жыл ішінде осы мақсаттарға жыл сайын қосымша кемінде 100 миллиард теңге қарастыруды тапсырамын. 

АЛТЫНШЫ. Инновациялық және сервистік секторларды дамытуға ерекше көңіл бөлген жөн.

         Ең алдымен, «болашақтың экономикасының» баламалы энергетика, жаңа материалдар, биомедицина, үлкен деректер, заттар интернеті, жасанды интеллект, блокчейн және басқа да бағыттарын ілгерілетуді қамтамасыз ету қажет. Еліміздің жаһандық әлемдегі орны мен рөлі келешекте нақ осыларға байланысты болады. Үкіметке Назарбаев Университетімен бірлесіп, нақты жобаларды анықтай отырып, әрбір бағыт бойынша арнайы бағдарламалар әзірлеуді тапсырамын. Университет базасында жасанды интеллект технологиясын әзірлеумен айналысатын ғылыми-зерттеу институтын құру сондай жобалардың бірі бола алады.

ЖЕТІНШІ. Нақты экономиканы өркендету үшін қаржы секторының рөлін күшейтіп, ұзақ мерзімді макроэкономикалық тұрақтылықты қамтамасыз ету қажет.

         Бағаның өсуі, қаржыландыруға қолжетімділік, банктердің орнықтылығы – міне, осы мәселелер көбіне қазір жұрттың қызығушылығын тудырып отыр. Ұлттық банк Үкіметпен бірлесіп, қаржы секторын және нақты секторларды сауықтыру, инфляцияға қарсы кешенді саясат жүргізу мәселелерін жүйелі түрде шешуді бастауы керек. Қалыптасқан жағдайда экономиканы, әсіресе, өңдеу секторы мен шағын және орта бизнесті несиелендіруді ұлғайту өте маңызды. Сондай-ақ, зейнетақы активтері мен әлеуметтік сақтандыру жүйесінің ресурстарын басқару тиімділігін арттырып, баламалы қаржы құралдарын – құнды қағаз нарығы, сақтандыру және басқа да салаларды нақты дамыту керек. Бизнесті шетел инвестициясымен, капиталға қолжетімділікпен қамтамасыз ету ісінде «Астана» халықаралық қаржы орталығы маңызды рөл атқаруға тиіс. Біз жеке сотты, қаржы реттеуішін, биржаны арнайы құрдық. Барлық мемлекеттік органдар мен ұлттық компаниялар осы алаңды белсенді пайдаланып, оның тез қалыптасуына және дамуына атсалысуы керек. Аталған шаралардың тиімді жүзеге асырылуы жалақының өсуі мен жаңа жұмыс орындарының ашылуы есебінен қазақстандықтардың табысын арттырады. Бұл үдерістер әрдайым Үкіметтің басты назарында болуға тиіс.

II. ТҰРМЫС САПАСЫН АРТТЫРУ

        Әл-ауқатымыздың екінші бір сипаты – өмір сүру деңгейінің артуы. Білім берудің, денсаулық сақтау саласының, тұрғын үйдің сапасы мен қолжетімділігі, жайлы және қауіпсіз жағдайда өмір сүру мәселелері әрбір қазақстандық отбасына қатысты.  Осыған орай, Үкімет әлеуметтік секторға, қауіпсіздік пен инфрақұрылымға мән бере отырып, бюджет шығыстарының басымдықтарын қайта қарауға тиіс.

БІРІНШІ. 5 жыл ішінде білім, ғылым, денсаулық сақтау салаларына барлық көздерден жұмсалатын қаражатты ішкі жалпы өнімнің 10 пайызына дейін жеткізу қажет.  

        Қаржыландыруды халыққа қызмет көрсету сапасын елеулі түрде арттыруды қамтамасыз ететін тиісті реформаларды жүзеге асыру үшін бағыттау керек.  

ЕКІНШІ. Мектепке дейінгі білім беру сапасын түбегейлі жақсарту керек.

        Ойлау негіздері, ақыл-ой мен шығармашылық қабілеттер, жаңа дағдылар сонау бала кезден қалыптасады. Білім беру ісінде 4К моделіне: креативтілікті, сыни ойлауды, коммуникативтілікті дамытуға және командада жұмыс істей білуге басты назар аударылуда. Бұл салада біліктілік талаптарын, оқыту әдісін, тәрбиешілердің және балабақшадағы басқа да қызметкерлердің еңбегіне ақы төлеу жүйесін қайта қарау қажет.   Білім және ғылым министрлігі әкімдіктермен бірлесіп, биыл тиісті «Жол картасын» әзірлеуі керек.

ҮШІНШІ. Орта білім беру жүйесінде негізгі тәсілдер белгіленген, қазіргі кезеңде солардың орындалуына баса назар аударған жөн. 

       Назарбаев зияткерлік мектептерінің оқыту жүйесі мен әдістемесі мемлекеттік мектептер үшін бірыңғай стандарт болуға тиіс. Бұл мектеп білімін реформалаудың қорытынды кезеңі болады. Білім сапасын бағалау жүйесі халықаралық стандарттарға негізделуге тиіс. Орта мектептердің өзінде балаларды мейлінше сұранысқа ие мамандықтарға бейімдеп, кәсіби диагностика жүргізу маңызды. Бұл оқытудың жеке бағдарын жасауға және оқушы мен мұғалімнің оқу жүктемесін азайтуға мүмкіндік береді. Балалар қауіпсіздігінің маңыздылығын ескеріп, бүкіл мектептер мен балабақшаларды бейнебақылау жүйесімен қамтамасыз етуді, мектеп психологтарының жұмысын күшейтуді және басқа да дәйекті шараларды жүзеге асыруды тапсырамын. Білім алудың қолжетімділігін арттыру мақсатымен оқушыларға орын жетіспейтіні, мектептердің үш ауысымда оқыту және апат жағдайында болу проблемалары мейлінше сезіліп отырған  өңірлер үшін Үкіметке 2019-2021 жылдарға арналған бюджеттен қосымша                                                50 миллиард теңге қарастыруды тапсырамын.

ТӨРТІНШІ. Келесі жылы «Педагог мәртебесі туралы» заңды әзірлеп, қабылдау қажет деп санаймын.

       Бұл құжат мұғалімдер мен мектепке дейінгі мекемелер қызметкерлері үшін барлық игілікті қарастырып, жүктемені азайтуға, жөнсіз тексерістер мен міндеттен  тыс функциялардан арашалауға тиіс.   

БЕСІНШІ. Жоғары білім беру ісінде оқу орындарының маман дайындау сапасына қатысты талаптар күшейтіледі.

          Біз гранттардың санын көбейттік, енді жауапкершіліктің кезеңі келді. Жоғары оқу орнының табыстылығын бағалаудың басты критерийі – оқу бітірген студенттердің жұмыспен қамтылуы, жалақысы жоғары жұмысқа орналасуы. Жоғары оқу орындарын ірілендіру саясатын жүргізу қажет. Нарықта жоғары сапалы білім беруді қамтамасыз ететіндері ғана қалуға тиіс. Назарбаев Университетінің тәжірибесіне сүйеніп, үздік шетелдік топ-менеджерлерді жұмысқа тарту арқылы әлемнің жетекші университеттерімен әріптестік орнату маңызды. Қазіргі білім инфрақұрылымының базасында Назарбаев Университетінің үлгісімен өңірлік жаңа жоғары оқу орнын құру қажет деп санаймын.     

АЛТЫНШЫ. Медициналық қызмет сапасы халықтың әлеуметтік көңіл-күйінің аса маңызды компоненті болып саналады. 

         Ең алдымен, әсіресе ауылдық жерлерде алғашқы медициналық-санитарлық көмектің қолжетімді болуын қамтамасыз ету қажет. Алғашқы медициналық-санитарлық көмек көрсететін қызметкерлерді ынталандыру үшін 2019 жылдың 1 қаңтарынан бастап ауруларды емдеу ісін басқарудың жаңа тәсілдерін енгізген учаскелік медицина қызметкерлерінің жалақысын кезең-кезеңмен 20 пайызға көбейтуді тапсырамын. Осы мақсаттарға келесі жылы 5 миллиард теңге бөлінеді.  2019 жылдың 1 қаңтарынан бастап барлық емханалар мен ауруханалар медициналық құжаттарды қағазсыз, цифрлық нұсқада жүргізуге көшуге тиіс. Бұл 2020 жылға қарай бүкіл тұрғындардың электронды денсаулық паспорттарын жасауға, кезектерді, бюрократияны жоюға, қызмет көрсету сапасын арттыруға мүмкіндік береді. Осыған дейін жасалған кардиологиялық және нейрохирургиялық кластерлердің тәжірибесін пайдаланып, 2019 жылы Астанада Ұлттық ғылыми онкологиялық орталықтың құрылысын бастау керек.   Осылайша біз көптеген адам өмірін сақтап қаламыз.

ЖЕТІНШІ.  Өңірлік деңгейдегі резервтерді тауып, бұқаралық спорт пен дене шынықтырудың қолжетімділігін арттыру қажет.

       Үкіметке және әкімдерге кем дегенде 100 дене шынықтыру-сауықтыру кешенін салуды тапсырамын. Сондай-ақ, қолданыстағы, әсіресе мектептердегі спорт ғимараттарын тиімді пайдаланып, дене шынықтырумен айналысу үшін аулаларды, парктерді, саябақтарды жабдықтау қажет.

СЕГІЗІНШІ. Ұлт саулығы – мемлекеттің басты басымдығы. Бұл – қазақстандықтар сапалы азық-түлікті пайдалануға тиіс деген сөз.

        Бүгінде халықты сапасыз әрі денсаулыққа және өмірге қауіп төндіретін тауарлар мен көрсетілетін қызметтерден қорғайтын тұтас саясат жоқ. Үкіметке шаралар қабылдауды және осы жұмысты ретке келтіруді тапсырамын. Келесі жылдан бастап Тауарлар мен көрсетілетін қызмет сапасын және қауіпсіздігін бақылау комитеті жұмысын бастауға тиіс. Оның қызметі, ең бастысы, азық-түлікке, дәрі-дәрмекке, ауыз суға, балалар тауарына, медициналық қызмет көрсетуге сараптама жүргізуді қамтитын болады.  Бұл үшін заманауи зертханалық базаны қамтамасыз етіп, білікті мамандар штатын қалыптастыру қажет. Бұл орайда, тұтынушылардың құқықтарын қорғайтын қоғамдық ұйымдардыинституционалды тұрғыдан күшейтіп, оларды белсенді пайдаланған жөн. Біз әрдайым бизнеске көмек көрсетеміз, бірақ адам, оның құқықтары мен денсаулығы маңыздырақ. Мемлекет әкімшілік кедергілерді азайту барысында көптеген тексерістен, рұқсат беру және басқа да рәсімдерден бас тартты. Сондықтан, ұсынылатын тауарлардың, көрсетілетін қызметтердің сапасы мен қауіпсіздігі үшін бизнес қоғамдастығы да жауап береді. Жалпы, бизнес пайда табуды ғана емес, сондай-ақ, мемлекетпен бірлесіп азаматтарымыздың қауіпсіздігі мен жайлы тұрмысын қамтамасыз етуді де ойлауы керек.  Халыққа сапалы әлеуметтік қызмет көрсету ісі тұрғын үй жағдайын жақсарту, еліміздегі кез келген елді мекенде жайлы әрі қауіпсіз өмір сүру сипатындағы мол мүмкіндіктермен үйлесімді түрде толыға түсуге тиіс.

III. ӨМІР СҮРУГЕ ЖАЙЛЫ ОРТА ҚАЛЫПТАСТЫРУ

     Жайлылық дегеніміз – ең алдымен, тұрғын үйдің қолжетімділігі, ауланың әдемілігі мен қауіпсіздігі, тіршілікке және жұмыс істеуге қолайлы елді мекеннің және сапалы инфрақұрылымның болуы.

БІРІНШІ. Сапалы әрі қолжетімді тұрғын үй.

      Бүгінде біз тұрғын үй құрылысына зор серпін беріп отырған «Нұрлы жер» бағдарламасын табысты іске асырудамыз. Тұрғын үй ипотекасының қолжетімділігін арттыратын жаңа ауқымдағы «7-20-25» бағдарламасы қолға алынды. Әкімдерге жергілікті бюджет есебінен жеңілдетілген ипотека бойынша алғашқы жарнаны ішінара субсидиялау мәселесін пысықтауды тапсырамын. Мұндай тұрғын үй сертификаттарын беру біліктілігі жоғары педагогтер, медицина қызметкерлері, полицейлер және өңірге қажетті басқа да мамандар үшін ипотеканың қол жетімділігін арттырады. Сондай-ақ, халықтың әлеуметтік тұрғыдан әлсіз топтары үшін ірі қалаларда жалдамалы тұрғын үй құрылысын ұлғайту қажет. Бұл шаралар 250 мыңнан астам отбасы үшін тұрғын үй жағдайын жақсартуға мүмкіндік береді. Бюджет есебінен салынатын жаппай құрылыс алаңдарына арналған инженерлік инфрақұрылым жүргізуді қоса алғанда, мемлекет бес жыл ішінде 650 мың отбасыға немесе 2 миллионнан астам азаматтарымызға қолдау көрсетеді.

ЕКІНШІ. Еліміздің аумақтық дамуына жаңа тәсілдер енгізуді қамтамасыз ету қажет.

       Бүгінде жетекші елдердің экономикасы, көбіне, жаһандық қалалар немесе мегаполистер арқылы танылады. Әлемдік ішкі жалпы өнімнің 70 пайыздан астамы қалаларда түзіледі. Біздің өз тұрмыс салтымыз тарихи қалыптасты, моноқалалары мен шағын облыс орталықтары бар аграрлы экономика басымдыққа ие болды. Сондықтан 18 миллион халқы бар ел үшін миллионнан астам тұрғыны бар 3 қаланың болуы,  соның ішінде 2 қаланың тәуелсіз Қазақстан дәуірінде осы қатарға қосылуы  – үлкен жетістік. Астана мен Алматы еліміздегі ішкі жалпы өнімнің 30 пайыздан астамын қазірдің өзінде қамтамасыз етіп отыр. Бірақ, қалалардың инфрақұрылымы кәсіпорындар мен тұрғындардың жедел өсіп келе жатқан қажеттіліктеріне сай бола бермейді. Соңғы жылдары біз «Нұрлы жол» бағдарламасы бойынша республикалық маңызы бар инфрақұрылым қалыптастырдық. 2015 жылдан бастап 2400 шақырым автомобиль жолы салынды және қайта жөнделді. Бұл жұмыстар жалғасуда және 2020 жылға дейін қосымша 4600 шақырым жол пайдалануға беріледі. Енді өңірлік және қалалық инфрақұрылымды жүйелі түрде дамытқан жөн. Осы мақсатқа орай биыл қаржыландыру көлемі арты: жергілікті маңызы бар жолдарға 150 миллиард теңгеге дейін, ауылдық  жерлерді сумен қамтуға 100 миллиард теңгеге дейін қаражат бөлінді. Әкімдер осы қаражаттың есебінен өңірлердегі мейлінше өткір проблемаларды шешуге күш жұмылдыруы керек. Үкімет бұл міндетті жүйелі қолға алып, қосымша инфрақұрылымдық мәселелер тізімін жасап, жобаларды бағалап, оларды қаржыландыру көздерін іздеп табуы қажет. Жаңа мектептер, балабақшалар, ауруханалар құрылысын елді мекендерді дамыту жоспарларымен ұштастыру қажет, сондай-ақ, бұл секторға жеке инвесторларды тарту үшін жағдай жасаған жөн. Сонымен қатар, «инфрақұрылым адамдарға» моделінен «адамдар инфрақұрылымға» моделіне бірте-бірте көшу қажет. Бұл елді мекендерді ірілендіру ісін ынталандырып, бөлінетін қаражатты пайдалану тиімділігін арттыратын болады. Әрбір өңір мен ірі қала бәсекеге қабілеттіліктің қолда бар басымдықтарын ескеріп, өзіндік орнықты экономикалық өсу және жұмыспен қамту моделіне сүйене отырып дамуға тиіс. Осыған орай, тірек саналатын ауылдардан бастап республикалық маңызы бар қалаларға дейінгі түрлі елді мекендер үшін өңірлік стандарттар жүйесін әзірлеу керек. Бұл стандарт әлеуметтік игіліктер мен көрсетілетін мемлекеттік қызметтердің тізімі мен қолжетімділігінің, көлік, мәдени-спорттық, іскерлік, өндірістік, цифрлық инфрақұрылыммен қамтамасыз етілудің нақты көрсеткіштерін және басқа да мәселелерді қамтуға тиіс. Экологиялық ахуалды жақсарту, соның ішінде зиянды заттардың таралуы, топырақтың, жердің, ауаның жағдайы, қалдықтарды жою, сондай-ақ онлайн түрінде еркін қолжетімді экологиялық мониторинг жүргізу жүйесін дамыту жөніндегі жұмыстарды күшейту қажет. Мүмкіндігі шектеулі тұлғаларға арналған «кедергісіз орта» қалыптастыруға зор мән берілуге тиіс. 2019 жылдың 1 қыркүйегіне дейін Еліміздің басқарылатын урбанизациясының жаңа картасына айналатын Еліміздің 2030 жылға дейінгі аумақтық-кеңістіктік дамуының болжамды схемасын әзірлеуді тапсырамын. Практикалық шараларды жүзеге асыру үшін нақты іс-шараларды, жобаларды және қаржыландыру көлемін көрсете отырып, Өңірлерді дамытудың 2025 жылға дейінгі прагматикалық бағдарламасын әзірлеуді тапсырамын. Өңірлік дамудың аталған аспектілері іске асырылу мерзімдері 2025 жылға дейін ұзартылуға тиіс «Нұрлы жол» және «Нұрлы жер» мемлекеттік бағдарламаларында ескерілуі керек. Біріншісі көлік инфрақұрылымын дамытуға, екіншісі – коммуналды және тұрғын үй құрылысындағы міндеттерді шешуге бағытталуға тиіс. Бұл бағдарламалардың «екінші тынысын» ашу керек.

ҮШІНШІ. Құқық қорғау органдарының жұмысына терең және сапалы өзгерістер қажет.

Қауіпсіздік тұрмыс сапасының ажырамас бөлігі болып саналады. Ішкі істер органдарының қызметкерлері қылмыспен күресте «алдыңғы шепте» жүріеді, көбіне өз басын қатерге тігіп, азаматтарды қорғайды. Сонымен қатар, қоғам құқық қорғау органдарының, ең алдымен, полиция жұмысының түбегейлі жақсаруын күтіп отыр. Үкіметке Президент Әкімшілігімен бірлесіп, «Ішкі істер органдарын жаңғырту жөніндегі жол картасын» қабылдауды тапсырамын. Реформалар 2019 жылдың 1 қаңтарынан бастап жүзеге асырыла бастауға тиіс.

Біріншіден, Ішкі істер министрлігінің штаттық санын оңтайландырып, полицияны өзіне тиесілі емес функциялардан арылту қажет.

      Үнемделген қаражатты полицейлердің жалақысын көбейтуге, олардың тұрғын үй және өзге де әлеуметтік мәселелерін шешуге бағыттаған жөн.

Екіншіден, полиция қызметкерінің жаңа стандартын бекітіп, мансаптық ілгерілеу, сондай-ақ, полиция академиялары арқылы кадрларды даярлау мен іріктеу жүйесін өзгерту керек.

        Қызметкерлердің бәрі қайта аттестациялаудан өтуге тиіс. Тек үздіктері ғана қызметін жалғастырады.

Үшіншіден, халықпен жұмыс істеудің жаңа заманауи форматтарын енгізіп, полицияны бағалаудың критерийлерін түбегейлі өзгерткен жөн.

       Полицияның жұмысын сервистік модельге көшіру қажет. Азаматтар санасында полицейлер жазалаушы емес, керісінше, қиын жағдайда көмек көрсетуші деген түсінік орнығуы керек. Қалалық және аудандық ішкі істер органдары жанында Халыққа қызмет көрсету орталықтарының қағидаты бойынша азаматтарды қабылдау үшін қолайлы жағдай жасау қажет. Қазақстанның бүкіл қалаларын қоғамдық қауіпсіздікке мониторинг жүргізу жүйелерімен жабдықтау керек. Қоғам тарапынан білдірілген сенім деңгейі және халықтың өзін қауіпсіз сезінуі полиция жұмысын бағалаудың негізгі өлшемдері болуға тиіс.

ТӨРТІНШІ. Сот жүйесін одан әрі жаңғырту.

         Соңғы жылдары көп жұмыс атқарылды, дегенмен, басты міндет – соттарға деген сенімнің жоғары деңгейін қамтамасыз ету шешімін таппай отыр. Сонымен қатар, құқық үстемдігі – біздің реформаларымыздың табысты болуының негізгі факторы.

Біріншіден, сот жұмысының заманауи форматтарын және озық электронды сервистер енгізуді жалғастырған жөн.

      Жыл сайын 4 миллион азаматымыз  сотта қаралатын іске қатысады. Бұған қаншама күш пен қаражат жұмсалады! Уақыт пен ресурстардың орынсыз шығынын талап ететін артық сот рәсімдері қысқаруға тиіс. Бұрын адамдардың жеке өздерінің келуі талап етілсе, қазір оны алыстан жүзеге асыруға болады.

Екіншіден, сот жүйесінің сапалы дамуын және кадрларының жаңаруын қамтамасыз етіп, үздік заңгерлер судья болуға ұмтылатындай жағдай жасау керек.

Үшіншіден, әсіресе бизнес пен мемлекеттік құрылымдар арасындағы сот арқылы шешілетін дау-дамайды қарау кезінде түсінікті әрі болжамды сот тәжірибесі керек, сондай-ақ судьяларға заңсыз ықпал ету мүмкіндіктерін жою қажет.

       Жоғарғы сотқа Үкіметпен бірлесіп, жыл соңына дейін тиісті шаралар кешенін әзірлеуді тапсырамын. Кез келген реформаларды іске асыру барысында өзінің барлық іс-қимылын халықтың әл-ауқатын арттыруға арнайтын жинақы әрі тиімді мемлекеттік аппарат маңызды рөл атқаратын болады.

IV. АЗАМАТТАР СҰРАНЫСЫНА БЕЙІМДЕЛГЕН МЕМЛЕКЕТТІК АППАРАТ

    Жаңа кезең жағдайында мемлекеттік аппарат қалай өзгеруге тиіс?

БІРІНШІ. Мемлекеттік органдар қызметінің тиімділігін түбегейлі арттыру.

    «Сапа» – мемлекеттік қызметші өмірінің жаңа стилі, ал өзін-өзі жетілдіру – оның басты қағидаты болуға тиіс. Жаңа формацияның мемлекеттік қызметшілері мемлекет пен қоғам арасындағы алшақтықты қысқартуға тиіс. Бұл арқылы тұрақты кері байланыс орнығып, мемлекеттік саясаттың нақты шаралары мен нәтижелері қызу талқыланып, жұртшылыққа түсіндіріледі. Мемлекеттік басқару академиясы Назарбаев Университетімен бірлесіп, «Жаңа формацияның басшысы» бағдарламасын және басшылық қызметтерге тағайындау кезінде арнайы қайта даярлаудан өткізетін курстар әзірлеу қажет.    Үздік шетелдік компанияларда жұмыс тәжірибесі бар немесе әлемнің жетекші университеттерінде білім алған жеке сектордағы кәсіби мамандарды тарту маңызды.  Биыл біз 4 мемлекеттік органға жалақы төлеудің жаңа моделін енгіздік. Барлық пилоттық жобалар жақсы нәтижелер көрсетіп отыр. Мемлекеттік қызметке қызығушылық артты, әсіресе өңірлік деңгейде оның өзектілігі жоғары. Тиімсіз шығындарды оңтайландыру және басшылық құрамын қысқарту есебінен төменгі және орта буындағы қызметкерлердің жалақысы 2 - 2,5 есе өсті. Кадрлардың жұмыстан кетуі 2 есе қысқарды. Беделді жоғары оқу орындарын бітірген түлектерді қоса алғанда, біліктілігі жоғары кадрлардың жеке сектордан келуі 3 есе артты. Мемлекеттік қызмет істері агенттігінде орталық аппаратқа арналған конкурс бір орынға 28 адамға дейін, ал өңірлік құрылымдарда бір орынға 60 адамға дейін өсті. Маңғыстау облысының әкімдігіндегі 1 бос орынға енді 16 адам, ал Әділет министрлігінде орта есеппен 13 адам үміткер болып отыр. Астанада мемлекет-жекеменшік әріптестік аясында іске асырылып жатқан жобаларды қаржыландыруға қатысты жаңа тәсілдер есебінен ғана 30 миллиардтан астам теңге үнемделді. Еңбекақы төлеудің жаңа моделіне көшу үшін мемлекеттік органдардың басшыларына «бюджеттік-кадрлық маневрді» жүзеге асыруға құқық бердім. Олар үнемделген қаражатты қызметшілердің жалақысын арттыруға бағыттау мүмкіндігін алды. Қазіргі уақытта көптеген мемлекеттік органдар жаңа модельге көшуді қалап отыр. Ең бастысы – олар мұны тек жалақыны көбейту ғана емес, бәрінен бұрын, жұмыстарының тиімділігін арттыру деп түсінуі керек. Еңбекке төленетін қаржының өсімі бюджет шығысын, соның ішінде  бағынышты мекемелердің шығыстарын оңтайландыру және үнемдеу есебінен өтелуін бақылауда ұстауды тапсырамын.   Бұл жерде аталған жобаның беделін түсірмес үшін формализм мен теңгермешілікке жол бермеу қажет.

ЕКІНШІ. Осы күрделі кезеңде бөлінетін әрбір теңгенің қайтарымының мол болуына қол жеткізу керек.

       Тексерістер нәтижелері айқындап отырғандай, құрылыс құны кей жағдайда жобалық құжаттар әзірлеу кезеңінде-ақ арттырылып көрсетіледі. Соңына дейін жеткізілмейтін немесе перспективасы жоқ екені әуел бастан белгілі болған жобалар бар. Егер жүктелген іске жауапкершілік танытатын болсақ, бюджеттің жүздеген миллиард теңгесін үнемдеп, тұрғындардың нақты қажетіне бағыттауға болады. Үкімет тиімсіз әрі уақтылы емес шығындарды болдырмай, шығыстарды оңтайландырып, қаражатты үнемдеу үшін жүйелі шаралар қабылдауы қажет.

ҮШІНШІ. Сыбайлас жемқорлықпен белсенді күрес жалғасатын болады.

Біріншіден, көрсетілетін мемлекеттік қызметтер аясында мемлекеттік қызметшілердің тұрғындармен тікелей қарым-қатынасын азайтуға қол жеткізген жөн.

       Жер қатынастары мен құрылыс саласындағы бюрократтық рәсімдер жұртшылықты мазалайтын мәселелердің бірі болып саналады. Бұл салада ашықтық жоқ, халық пен бизнес ақпаратқа толық қол жеткізе алмай отыр. Жер қоры мен жылжымайтын мүлік нысандары туралы мәліметтердің бірыңғай ақпараттық базасын жасауды тапсырамын. Осы мәселе бойынша тәртіп орнатып, жерді нақты инвесторларға беру керек! Бұл – бір ғана мысал. Жұрттың және бизнес қоғамдастығының наразылығын туғызатын басқа да бағыттар бойынша тиісті жұмыстар жүргізу керек. Жалпы, 2019 жылы көрсетілетін мемлекеттік қызметтердің 80 пайызы, ал 2020 жылы кемінде 90 пайызы электронды форматқа көшірілуге тиіс. Сол үшін Мемлекеттік көрсетілетін қызметтер туралы заңды жедел жаңарту керек.

Екіншіден, қарамағындағы қызметкерлер сыбайлас жемқорлыққа қатысты құқықбұзушылық жасаған жағдайда бірінші басшылардың жеке тәртіптік жауапкершілігін күшейту мәселесін пысықтау қажет.

      Сонымен қатар, адал жұмыс істейтін қызметкер тексерушілерден қорықпауға тиіс.

Үшіншіден, «Сыбайлас жемқорлықтан ада өңірлер» жобалары аясында елорданың жемқорлыққа қарсы стратегияны жүзеге асыру жөніндегі тәжірибесін тарату керек.

ТӨРТІНШІ. Үкімет пен барлық мемлекеттік органдардың жұмысында формализм мен бюрократияны азайту қажет.

       Соңғы кездері Үкіметтегі, мемлекеттік органдардағы ұзақ отырыстар мен кеңестердің саны еселеп артып, сондай-ақ құжат айналымы елеулі түрде көбейді. Үкімет әкімдердің және олардың орынбасарларының қатысуымен күніне 7 кеңес өткізетін кездері де болады. Олар қай кезде жұмыс істейді? Мұны доғарып, бұл мәселені ретке келтіру керек. Өздеріне нақты міндеттемелер алуға  және солар үшін жария түрде есеп беруге тиіс министрлер мен әкімдерге шешім қабылдау еркіндігін ұсыну қажет. Еліміздің 2025 жылға дейінгі дамуының стратегиялық жоспарының әзірленген көрсеткіштер картасы бұған негіз болуға тиіс.

БЕСІНШІ. Қойылған міндеттерді тиімді жүзеге асыру үшін реформалардың жүргізілуіне бақылау механизмдерін күшейту қажет.

       Үкімет пен мемлекеттік органдар жыл соңына дейін дамудың аталған барлық мәселелерін қамти отырып, нақты индикаторлар мен «жол карталарын» әзірлеуге тиіс, сондай-ақ реформаларды іске қосу үшін қажетті заң жобаларының бәрін Парламентке уақтылы енгізуі керек. Өз кезегінде, Парламент оларды сапалы әрі жедел қарастырып, қабылдауға тиіс. Реформалар мен негізгі стратегиялық құжаттардың жүзеге асырылу барысына мониторинг жүргізіп, бағалау үшін қажетті өкілеттіктер бере отырып, Президент Әкімшілігінде Ұлттық жаңғыру офисін құруды тапсырамын. Бұл офис статистикалық көрсеткіштерге мониторинг жүргізуден бөлек, Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымының тәжірибесіне сәйкес, тұрғындар үшін өзекті мәселелер жөнінде халық пен бизнес өкілдері арасында тұрақты түрде сауалнама жүргізуді қамтамасыз етеді. Офис әрбір бағыт бойынша қалыптасқан  жағдай жөнінде маған үнемі баяндап отырады. Үкіметтің әрбір мүшесі, мемлекеттік органдар мен компаниялардың басшылары алға қойылған міндеттердің орындалуына дербес жауап беретін болады.

V. ТИІМДІ СЫРТҚЫ САЯСАТ

     Қазақстанның табысты жаңғыруын қамтамасыз ету үшін бастамашыл белсенді сыртқы саясатты одан әрі жүзеге асыру қажет. Біздің бейбітсүйгіш бағытымыз бен осы саладағы нақты айқындалған қағидаттарымыз өзін-өзі толық ақтап отыр. Қазақстанның Ресей Федерациясымен қарым-қатынасы мемлекетаралық байланыстардың эталоны болып саналады. Толыққанды интеграциялық бірлестік әрі әлемдік экономикалық қатынастардың белсенді мүшесі ретінде қалыптасқан Еуразиялық экономикалық одақ табысты жұмыс істеуде. Орталық Азия өңірінде өзара ықпалдастықтың жаңа парағы ашылды. Қытай Халық Республикасымен жан-жақты стратегиялық серіктестігіміз дәйекті түрде дамып келеді. «Бір белдеу – бір жол» бағдарламасы Қытаймен қарым-қатынасымызға тың серпін берді. Менің қаңтар айындағы Вашингтонға ресми сапарым және Президент Дональд Трамппен жүргізген келіссөздерім барысында Қазақстан мен АҚШ-тың XXI ғасырдағы кеңейтілген стратегиялық серіктестігі жөніндегі уағдаластыққа қол жеткізілді. Біз сауда және инвестиция саласындағы ірі серіктесіміз – Еуропа Одағымен қарқынды ынтымақтастығымызды жалғастыра береміз. ТМД елдерімен, Түркиямен, Иранмен, Араб Шығысы және Азия елдерімен өзара тиімді екі жақты қатынастар дамып келеді. Ақтау қаласындағы саммитте қабылданған Каспий теңізінің құқықтық мәртебесі туралы конвенция Каспий маңы елдерімен ынтымақтастықтың жаңа мүмкіндіктеріне жол ашады. Қазақстан Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесіндегі миссиясын абыроймен аяқтап келеді. Сирия жөніндегі Астана процесі бейбіт жолмен реттеу және осы елдің дағдарыстан шығуы жөнінде тиімді жұмыс жүргізіп жатқан бірден-бір келіссөздер форматына айналды. Сонымен қатар, қазіргі күрделі жағдайда Қазақстан Республикасының сыртқы саясаты бейімделуді және ұлттық мүддені прагматизм қағидаттарына сәйкес ілгерілетуді талап етеді. Барлық кезеңде де табысқа деген нық сенім мен халықтың бірлігі ғана ел тағдырын шешкен. Бірлескен күш-жігеріміздің арқасында ғана біз ұлы асуларды бағындыра аламыз.

VІ. ӘРБІР ҚАЗАҚСТАНДЫҚТЫҢ ЕЛІМІЗДЕГІ ӨЗГЕРІСТЕР ҮДЕРІСТЕРІНЕ АТСАЛЫСУЫ

     Әрбір қазақстандық жүргізіліп жатқан реформалардың мәнін және олардың Отанымызды өркендету жолындағы маңызын жете түсінуге тиіс. Реформаларды табысты жүзеге асыру үшін қоғамымыздың ортақ мақсатқа жұмылуы аса маңызды. «Рухани жаңғыру» бағдарламасы жаппай қолдауға ие болып, қоғамдағы жаңғыру үдерістеріне зор серпін берді. Бұл бастаманы әрі қарай жалғастырып қана қоймай, оның аясын жаңа мазмұнмен және бағыттармен толықтыру қажет. Жастар мен отбасы институтын кешенді қолдау мемлекеттік саясаттың басымдығына айналуға тиіс. Жастардың барлық санатын қолдауға арналған шараларды толық қамтитын әлеуметтік сатының ауқымды платформасын қалыптастыру керек. Келесі жылды Жастар жылы деп жариялауды ұсынамын. Біз ауылдық жерлердің әлеуметтік ортасын жаңғыртуға кірісуіміз қажет. Бұған арнайы «Ауыл – Ел бесігі» жобасының іске қосылуы септігін тигізеді. Бұл жоба арқылы өңірлердегі еңбекке қатысты идеологияны ілгерілетуді қолға алу керек. Бойскаут қозғалысы сияқты «Сарбаз» балалар-жасөспірімдер бірлестігін құрып, мектептерде әскери-патриоттық тәрбиенің рөлін күшейткен жөн.«Өз жеріңді танып біл» жаңа бастамасы аясында еліміздің өңірлері бойынша жаппай мектеп туризмін қайта жаңғырту керек. Бүгінде халықтың әлеуметтік көңіл-күйін айқындайтын негізгі салаларда теңдессіз шаралар ұсынылып отыр. Бастамалардың қаржылық көлемі 1,5 триллион теңгеден асады, ал жиынтық әсері одан да көбірек. Бұл халықтың өмір сүру деңгейін арттыруға зор серпін береді.  Бұл – ең сенімді әрі тиімді инвестиция.

Қымбатты қазақстандықтар!

Халқымыздың бақуатты өмір сүруі және еліміздің озық дамыған 30 елдің қатарына қосылуы – Тәуелсіз мемлекетіміздің мәңгілік мұраты. Біз қашан да заман сынына тегеурінді іс-қимылмен төтеп беріп келеміз. Бұл – ең алдымен, ел ынтымағының арқасы. «Ынтымақты елдің ырысы мол» дейді халқымыз. Бүгінгі кезеңнің де талабы оңай емес. Бірлігіміз мызғымаса, ынтымағымыз ыдырамаса, біз үшін алынбайтын асу, бағынбайтын белес болмайды. Мен әрбір жолдауымда халықтың әлеуметтік жағдайы мен тұрмыс сапасын жақсартуға ерекше мән беріп келемін. Қазіргі «7-20-25», «Нұрлы жол», «Нұрлы жер» және басқа да мемлекеттік бағдарламалардың басты мақсаты – халқымыздың тұрмыс сапасын жақсарту. Қазақстанның бағындыратын биіктері әлі алда. Осы жолда халық сенімі рухымызды жігерлендіріп, бойымызға күш-қайрат дарытады. Сол сенімді ақтаудан артық мұрат жоқ!

 

© 2021. Авторские права защищены законодательством Республики Казахстан.
Разработка